اگر نمی‌خواهید میلیون‌ها تومان ضرر کنید، این اشتباهات در تحلیل مالی پروژه‌های عمرانی را هرگز تکرار نکنید !!

ما در 2 مقاله جداگانه درباره ” درک نقش کنترل هزینه در مدیریت پروژه ” و ” چطور مدیریت هزینه می‌تواند نجات‌دهنده پروژه‌های عمرانی باشد؟ ” صحبت کردیم و در این مقاله قصد داریم به موضوع بسیار مهم ” تحلیل مالی پروژه‌های عمرانی  ” بپردازیم.

در صنعت ساخت، شکست پروژه‌ها معمولاً با «تصمیم اجرایی بد» شروع نمی‌شود؛ با تحلیل مالی غلط شروع می‌شود.

بر اساس گزارش‌ها و راهنماهای منتشرشده توسط AACE International، CMAA و چارچوب PMBOK Guide، بیش از نیمی از انحرافات شدید هزینه در پروژه‌های عمرانی، ریشه در خطاهای مرحله تحلیل دارد، نه اجرا.

در ادامه، مهم‌ترین اشتباهاتی را می‌بینی که اگر مرتکبشان شوی، حتی بهترین تیم اجرایی هم نمی‌تواند پروژه را نجات دهد.

۱. برآورد هزینه بدون تعیین سطح بلوغ (Estimate Class)

چرا این اشتباه خطرناک است؟

در تحلیل مالی پروژه‌های عمرانی، «برآورد هزینه» یک عدد ساده نیست؛ یک محصول تحلیلی وابسته به میزان اطلاعات پروژه است.
مشکل رایج این است که بسیاری از تحلیل‌گران، عدد هزینه را ارائه می‌دهند بدون اینکه بگویند این عدد بر اساس چه سطحی از اطلاعات تهیه شده است.

در استانداردهای AACE International، برآوردها به کلاس‌های مشخصی تقسیم می‌شوند (از Class 5 مفهومی تا Class 1 اجرایی).
هر کلاس ذاتاً دامنه خطای مشخص دارد. یعنی خطا «اشتباه نیست»، جزء ذات برآورد است.

وقتی پروژه با برآورد کلاس پایین وارد فاز تعهد مالی می‌شود:

• عدد هزینه به‌اشتباه قطعی فرض می‌شود

• تغییرات بعدی به‌عنوان «ضعف مدیریت» تلقی می‌شوند

• اعتماد بین کارفرما و تیم پروژه تخریب می‌شود

در واقع، پروژه نه گران شده، نه بد اجرا شده؛ از ابتدا بد تحلیل شده است.

۲. تمرکز بر هزینه ساخت و نادیده گرفتن هزینه چرخه عمر (Life Cycle Cost)

بسیاری از پروژه‌های عمرانی «به‌موقع و در بودجه» تمام می‌شوند، اما از نظر اقتصادی شکست می‌خورند. چرا؟
چون تحلیل مالی فقط به هزینه ساخت (CAPEX) نگاه کرده است.

در ادبیات حرفه‌ای مدیریت ساخت، به‌ویژه در راهنماهای CMAA، تأکید می‌شود که:

• هزینه بهره‌برداری

• هزینه نگهداری

• هزینه تعمیرات اساسی

• و حتی هزینه خروج از خدمت

بخش اصلی هزینه واقعی پروژه هستند.

وقتی تصمیم‌گیری صرفاً بر اساس کمترین قیمت ساخت انجام می‌شود:

• مصالح ارزان ولی پرهزینه در نگهداری انتخاب می‌شوند

• سیستم‌هایی اجرا می‌شوند که بهره‌برداری پیچیده دارند

• هزینه‌ها از آینده به حال منتقل نمی‌شوند، بلکه پنهان می‌مانند

این تحلیل نیست؛ فرار از واقعیت اقتصادی پروژه است.

۳. تحلیل هزینه بدون اتصال به WBS، چرا این یعنی از دست دادن کنترل؟

ساختار شکست کار (WBS) ستون فقرات تحلیل هزینه است.
اگر هزینه‌ها به WBS متصل نباشند، شما نمی‌دانید:

• پول دقیقاً کجا خرج می‌شود

• انحراف هزینه در کدام بخش رخ داده

• و کدام تصمیم باعث افزایش هزینه شده است

طبق چارچوب PMBOK Guide، هزینه بدون WBS فقط «لیست اعداد» است، نه ابزار مدیریت.

پیامدهای این اشتباه:

• امکان کنترل هزینه در طول پروژه از بین می‌رود

• تغییرات به‌درستی ارزیابی نمی‌شوند

• تحلیل علل افزایش هزینه غیرممکن می‌شود

در این شرایط، مدیر پروژه فقط می‌بیند «بودجه تمام شده»، نه اینکه چرا تمام شده است.

۴. فرض ثبات قیمت‌ها در محیطی ذاتاً ناپایدار

یکی از ساده‌سازی‌های خطرناک در تحلیل مالی پروژه‌های عمرانی، فرض ثبات قیمت‌هاست.
این فرض حتی در اقتصادهای پایدار هم غلط است؛ در اقتصادهای ناپایدار، فاجعه است.

استانداردهای تحلیل هزینه تأکید می‌کنند که:

• قیمت مصالح

• دستمزد

• نرخ ارز

• و شرایط بازار

باید به‌صورت سناریویی بررسی شوند، نه به‌صورت یک عدد خوش‌بینانه.

تحلیل مالی که فقط یک سناریو دارد، تحلیل نیست؛ پیش‌بینی ساده‌لوحانه است.
پروژه عمرانی بدون سناریوی بدبینانه، عملاً بدون کمربند ایمنی وارد اجرا می‌شود.

۵. حذف یا پنهان‌کردن ریسک از تحلیل هزینه. خطایی که عمداً انجام می‌شود

این اشتباه از همه خطرناک‌تر است، چون معمولاً آگاهانه رخ می‌دهد.

در بسیاری از پروژه‌ها:

• ریسک‌ها شناسایی می‌شوند

• اما در تحلیل هزینه لحاظ نمی‌شوند

• چون «عدد پروژه زیاد می‌شود و تصویب نمی‌شود»

در حالی که در تحلیل حرفه‌ای، هزینه ریسک:

• جدا از هزینه پایه محاسبه می‌شود

• به‌صورت احتمالاتی برآورد می‌گردد

• و شفاف به تصمیم‌گیر ارائه می‌شود

پروژه‌ای که بدون ذخیره ریسک تصویب شود، فقط یک چیز دارد:
آینده‌ای پر از ادعا، اختلاف و ضرر.

۶. ارائه عدد قطعی به‌جای بازه هزینه. چرا عدد واحد خطرناک است؟

پروژه عمرانی سیستم قطعی نیست؛ سیستم عدم قطعیت است.
اما بسیاری از تحلیل‌ها یک عدد نهایی ارائه می‌دهند، انگار پروژه یک معادله ریاضی بسته است.

تحلیل حرفه‌ای:

• بازه هزینه ارائه می‌دهد

• سطح اطمینان را مشخص می‌کند

• و به تصمیم‌گیر می‌گوید «این عدد با چه احتمالی محقق می‌شود»

وقتی فقط یک عدد ارائه می‌شود:

• مدیر پروژه تصور قطعیت می‌کند

• برنامه‌ریزی بر اساس خوش‌بینی انجام می‌شود

• و انحراف، شوک‌آور و پرهزینه می‌شود

عدد قطعی، آرامش کاذب می‌دهد؛ بازه هزینه، آگاهی واقعی.